J\u00f3zef Wrzesi\u0144ski proponuje przemy\u015ble\u0107 na nowo Powszechn\u0105 Deklaracj\u0119 Praw Cz\u0142owieka w szerszym kontek\u015bcie, taktuj\u0105c j\u0105 jako \u201eowoc\u201d, a nawet – jak podkre\u015bla \u2013 jako \u201ezaledwie jeden z owoc\u00f3w\u201d pewnej \u201ekoncepcji cz\u0142owieka\u201d: \u201eCzy\u017cby\u015bmy zapomnieli \u2013 pyta \u2013 \u017ce te same idee zosta\u0142y wyra\u017cone w innych czasach w zupe\u0142nie innej na poz\u00f3r postaci: nie w postaci praw, lecz przykaza\u0144? , a wreszcie – tyle jest przykaza\u0144, czyli obowi\u0105zk\u00f3w zwi\u0105zanych z kondycj\u0105 ludzk\u0105, z kt\u00f3rych wynikaj\u0105 prawa innych ludzi wobec nas?\u201d . Inaczej m\u00f3wi\u0105c: \u201eCzy nie by\u0142oby przydatne, po tylu latach refleksji nad prawami cz\u0142owieka, podj\u0105\u0107 na nowo t\u0119 kwesti\u0119 pod k\u0105tem jego obowi\u0105zk\u00f3w, albo nawet, lepiej powiedzie\u0107 – jego odpowiedzialno\u015bci?\u201d . Wrzesi\u0144ski proponuje wi\u0119c zmieni\u0107 podej\u015bcie: pojmowa\u0107 prawa pod k\u0105tem obowi\u0105zk\u00f3w, a nie odwrotnie. W\u0142a\u015bciwie dlaczego? Co uzasadnia tak\u0105 zmian\u0119? W\u0142a\u015bnie w tym momencie tak cenna jest dla nas filozofia Simone Weil, dzi\u0119ki swej nadzwyczajnej poj\u0119ciowej precyzji. W 1943 roku Simone Weil, kt\u00f3r\u0105 mimo jej g\u0142\u0119bokiego pragnienia powrotu do kraju i przy\u0142\u0105czenia si\u0119 do Ruchu Oporu s\u0142abe zdrowie zatrzymywa\u0142o w Londynie, otrzyma\u0142a za zadanie opracowa\u0107 projekt przysz\u0142ej Konstytucji wyzwolonej Francji. Z tej pracy zrodzi\u0142o si\u0119 Zakorzenienie, z podtytu\u0142em Wst\u0119p do deklaracji obowi\u0105zk\u00f3w wobec istoty ludzkiej. Sk\u0105d podobna zmiana perspektywy? Ot\u00f3\u017c czym\u015b absurdalnym jest wychodzi\u0107 od poj\u0119cia prawa: \u201ePoj\u0119cie powinno\u015bci wyprzedza poj\u0119cia prawa, kt\u00f3re jest jego funkcj\u0105 \u2013 pisze Simone Weil. \u2013 Prawo nie jest skuteczne samo z siebie, ale tylko przez czyj\u0105\u015b powinno\u015b\u0107, kt\u00f3rej odpowiada\u201d . Istotnie, abym mia\u0142 prawa, potrzebny jest kto\u015b poczuwaj\u0105cy si\u0119 do powinno\u015bci wobec mnie. Ka\u017cde prawo, o jakie si\u0119 upominam, zak\u0142ada konieczny warunek, \u017ce istnieje kto\u015b inny, kto zna swoj\u0105 powinno\u015b\u0107 lub poczuwa si\u0119 do powinno\u015bci wobec mnie. Najpierw wi\u0119c trzeba okre\u015bli\u0107 powinno\u015b\u0107 (b\u0105d\u017a te\u017c obowi\u0105zek): uznanie mojej powinno\u015bci to warunek, bez kt\u00f3rego absurdem by\u0142oby m\u00f3wi\u0107 o prawie. Oto dow\u00f3d: mog\u0119 czu\u0107 si\u0119 zobowi\u0105zany wobec drugiego cz\u0142owieka nawet w\u00f3wczas, gdy on sam nie przyznaje ju\u017c sobie \u017cadnego prawa (tak jak to cz\u0119sto ma miejsce w sytuacjach skrajnego ub\u00f3stwa). I odwrotnie, zawsze mog\u0119 upomina\u0107 si\u0119 o jakie\u015b prawo. Jednak\u017ce nie b\u0119dzie to mia\u0142o \u017cadnego skutku, je\u015bli nie b\u0119dzie nikogo, kto by si\u0119 poczuwa\u0142 do powinno\u015bci wobec mnie: \u201erealizacja jakiego\u015b prawa zale\u017cy nie od tego, kto je posiada, ale od innych ludzi, kt\u00f3rzy czuj\u0105 si\u0119 w jaki\u015b spos\u00f3b zobowi\u0105zani w stosunku do niego. Powinno\u015b\u0107 natomiast jest skuteczna od razu, z chwil\u0105 gdy zostaje uznana\u201d . Tak wi\u0119c tylko obowi\u0105zek mo\u017ce by\u0107 uznany za podstaw\u0119. Poj\u0119cie obowi\u0105zku jest absolutnie niezale\u017cne w tym sensie, \u017ce samo z siebie czerpie swoje istnienie (podczas gdy pojecie prawa odnosi si\u0119 zawsze do jakiej\u015b powinno\u015bci): \u201eCz\u0142owiek rozpatrywany sam w sobie ma tylko obowi\u0105zki, w tym r\u00f3wnie\u017c obowi\u0105zki wzgl\u0119dem siebie samego. Inni ludzie, rozpatrywaniu z jego punktu widzenia maj\u0105 tylko prawa. On sam z kolei posiada prawa, gdy go rozpatrywa\u0107 z punktu widzenia innych ludzi, kt\u00f3rzy przyznaj\u0105 si\u0119 do powinno\u015bci w stosunku do niego. Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry znalaz\u0142by si\u0119 sam we wszech\u015bwiecie, nie mia\u0142by \u017cadnych praw, ale mia\u0142by powinno\u015bci\u201d. I Simone Weil dodaje: \u201eLudzie roku 1789 (…) zacz\u0119li od poj\u0119cia prawa. Chcieli jednak r\u00f3wnocze\u015bnie ustala\u0107 zasady absolutne. Powsta\u0142a sprzeczno\u015b\u0107 powoduj\u0105ca pomieszanie poj\u0119\u0107 i idei, i sprzeczno\u015b\u0107 ta powa\u017cnie si\u0119 przyczyni\u0142a do istniej\u0105cego dzi\u015b politycznego i spo\u0142ecznego zamieszania\u201d . Dlaczego u \u017ar\u00f3de\u0142 obecnego zamieszania w sferze polityki i \u017cycia spo\u0142ecznego le\u017cy uczynienie z praw nadrz\u0119dnej zasady? Podniesienie praw do godno\u015bci zasady, pomieszanie tego, co wzgl\u0119dne, z tym, co absolutne, pozwala jednostce upomina\u0107 si\u0119 o swoje prawa wtedy, gdy powinna raczej poczuwa\u0107 si\u0119 do obowi\u0105zku. W ten spos\u00f3b dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczna przeradza si\u0119 w \u017conglerk\u0119, gdzie ka\u017cdy zabiega o przeforsowanie swoich praw, d\u0105\u017c\u0105c za wszelk\u0105 cen\u0119 do tego, aby wym\u00f3c ich uznanie na w\u0142adzy politycznej (wyst\u0119puj\u0105c wobec niej bardziej jako klient ni\u017c jako obywatel). St\u0105d rodzi si\u0119 partykularyzm, kt\u00f3ry od tej pory znajduje dla siebie uzasadnienie w z\u0142udzeniu, \u017ce sprawiedliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczna mo\u017ce by\u0107 osi\u0105gni\u0119ta jako suma dobrze poj\u0119tych interes\u00f3w prywatnych, czemu J\u00f3zef Wrzesi\u0144ski przeciwstawia ide\u0119 \u201ew\u0142a\u015bciwie pojmowanej wsp\u00f3lnej odpowiedzialno\u015bci\u201d . Przy takim pojmowaniu sprawiedliwo\u015bci n\u0119dza mo\u017ce si\u0119 tylko utrwala\u0107. Jej zwalczenie wymaga\u0142oby od ka\u017cdego cz\u0142owieka radykalnej zmiany w pojmowaniu swego stosunku do siebie i do innych ludzi. Prawa cz\u0142owieka w samym ich sformu\u0142owaniu podatne s\u0105 na manipulacj\u0119. Aby przywr\u00f3ci\u0107 zbiorom praw cz\u0142owieka ich sp\u00f3jno\u015b\u0107, ich w\u0142a\u015bciwy sens, a zw\u0142aszcza, jak to nieustannie podkre\u015bla J\u00f3zef Wrzesi\u0144ski, ich niepodzielno\u015b\u0107 , nie wolno zapomina\u0107, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142em tych praw jest zawsze poczucie wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015bci wi\u0105\u017c\u0105ce ka\u017cdego cz\u0142owieka z drugim cz\u0142owiekiem. Albowiem, je\u015bliby pojmowa\u0107 prawo jako co\u015b podstawowego, mo\u017cemy w\u00f3wczas czu\u0107 si\u0119 upowa\u017cnieni do wyr\u00f3\u017cnienia spo\u015br\u00f3d praw cz\u0142owieka wymienionych w Deklaracji takiego, kt\u00f3re z jakich\u015b wzgl\u0119d\u00f3w szczeg\u00f3lnie nam odpowiada (tak dzia\u0142o si\u0119, zar\u00f3wno zdaniem Karola Marksa , jak i ojca J\u00f3zefa Wrzesi\u0144skiego , z nadmiernym podkre\u015blaniem prawa do wolno\u015bci kosztem prawa do r\u00f3wno\u015bci ekonomicznej). Je\u015bli natomiast przeciwnie, na pierwszym miejscu jest powinno\u015b\u0107 i ka\u017cdy cz\u0142owiek \u201erozpatrywany jako taki, ma tylko obowi\u0105zki\u201d, w\u00f3wczas prawo staje si\u0119 czym\u015b podrz\u0119dnym wzgl\u0119dem obowi\u0105zku i nie mo\u017ce ju\u017c znajdowa\u0107 si\u0119 w sprzeczno\u015bci z \u201enieod\u0142\u0105cznymi powinno\u015bciami\u201d cz\u0142owieka wzgl\u0119dem ka\u017cdego drugiego cz\u0142owieka. Prawa w ten spos\u00f3b staj\u0105 si\u0119 zn\u00f3w niepodzielnym monolitem, przenikni\u0119tym jednym duchem (tym samym, kt\u00f3ry w przekonaniu ojca J\u00f3zefa jest duchem Dziesi\u0119ciu przykaza\u0144 czy te\u017c Kazania na g\u00f3rze.<\/b><\/p>\n
Autentyczne potrzeby cz\u0142owieka<\/strong><\/p>\n Zale\u017cnie od tego, czy zasad\u0105 \u017cycia politycznego uczynimy prawo b\u0105d\u017a obowi\u0105zek, r\u00f3\u017cnie b\u0119dzie si\u0119 kszta\u0142towa\u0142a strategia dzia\u0142a\u0144 politycznych; z jednej strony: \u201eMam prawa. Jak d\u0105\u017cy\u0107 do tego, aby zosta\u0142y uznane?\u201d, i z drugiej strony: \u201eMam powinno\u015bci. Na czym powinienem si\u0119 skoncentrowa\u0107?\u201d Na potrzebach cia\u0142a i duszy, odpowie Simone Weil. W ten spos\u00f3b pod\u0105\u017camy za my\u015bl\u0105 J\u00f3zefa Wrzesi\u0144skiego, kt\u00f3ry zaprasza\u0142 nas \u201edo podj\u0119cia na nowo kwestii praw cz\u0142owieka u ich \u017ar\u00f3de\u0142, badaj\u0105c koncepcje cz\u0142owieka, kt\u00f3re zdawa\u0142y si\u0119 pozwala\u0107 na to, by wspomniane prawa nie by\u0142y brane pod uwag\u0119 (co w\u0142a\u015bnie si\u0119 sta\u0142o), a zw\u0142aszcza, do podj\u0119cia tej kwestii, wychodz\u0105c od realnego do\u015bwiadczenia tych ludzi, kt\u00f3rzy z praw cz\u0142owieka w \u017caden spos\u00f3b nie korzystaj\u0105\u201d. Przyj\u0105wszy, \u017ce tylko powinno\u015b\u0107 jest zasad\u0105, trzeba tak\u017ce za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce nie mo\u017cna pozna\u0107, do czego si\u0119 ono odnosi \u2013 a chodzi tu o potrzeby cz\u0142owieka \u2013 bez wys\u0142uchania tych, kt\u00f3rzy te potrzeby znaj\u0105 najlepiej. Albowiem czym jest rozpoznanie potrzeby, je\u015bli nie u\u015bwiadomieniem sobie jakiego\u015b braku? Potrzeba rodziny, potrzeba w\u0142asno\u015bci prywatnej czy te\u017c potrzeba odpowiedzialno\u015bci staj\u0105 si\u0119 czym\u015b wyra\u017anie niezb\u0119dnym tylko dla tego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry w swoim \u017cyciu do\u015bwiadczy\u0142 ich braku. W ten spos\u00f3b, w rzeczywisto\u015bci, naszymi nauczycielami w kwestii praw cz\u0142owieka s\u0105 najubo\u017csi. Nale\u017cy w tym miejscu podkre\u015bli\u0107 rol\u0119, jak\u0105 w r\u00f3\u017cnych wypowiedziach J\u00f3zefa Wrzesi\u0144skiego odgrywa przywo\u0142ywanie przyk\u0142adu: wiele z nich zaczyna si\u0119 od przywo\u0142ania historii konkretnej rodziny, jakby dla zasygnalizowania, \u017ce nie mamy poj\u0119cia o potrzebach ludzi ubogich (a tym samym o naszych powinno\u015bciach w stosunku do nich), je\u015bli najpierw nie zwr\u00f3cimy uwagi na tych spo\u015br\u00f3d nich, kt\u00f3rych si\u0119 kompletnie nie dostrzega i nie s\u0142ucha. Walka z n\u0119dz\u0105 wymaga wi\u0119c od nas umiej\u0119tno\u015bci wycofania si\u0119 na drugi plan: chodzi o okazanie uwagi. \u201ePe\u0142nia mi\u0142o\u015bci bli\u017aniego – pisze Simone Weil \u2013 to po prostu gotowo\u015b\u0107 do zainteresowania si\u0119 (…) Potrafi to jedynie ten, kto jest zdolny okaza\u0107 uwag\u0119\u201d. Biedni u\u015bwiadamiaj\u0105 nam, \u017ce ludzkie potrzeby to potrzeby cia\u0142a i duszy. Zdaniem J\u00f3zefa Wrzesi\u0144skiego i Simone Weil, potrzeby cia\u0142a, z kt\u00f3rych najwa\u017cniejsz\u0105 jest potrzeba zaspokojenia g\u0142odu, to paradygmat rozumienia wszystkich innych potrzeb: \u201eNakarmienie ka\u017cdego g\u0142odnego, w miar\u0119 swych mo\u017cliwo\u015bci, jest odwiecznym obowi\u0105zkiem wobec istoty ludzkiej \u2013 pisze Simone Weil . \u2013 Powinno\u015b\u0107 ta jako najbardziej oczywista winna s\u0142u\u017cy\u0107 za wz\u00f3r przy ustalaniu listy odwiecznych obowi\u0105zk\u00f3w wobec wszystkich istot ludzkich. Konieczno\u015b\u0107 \u015bcis\u0142o\u015bci w ustalaniu listy wymaga wyprowadzenia jej z tego pierwszego przyk\u0142adu na zasadzie analogii. (\u2026) Niekt\u00f3re z nich s\u0105 natury fizycznej. (\u2026) Inne za\u015b maj\u0105 zwi\u0105zek z \u017cyciem moralnym. (\u2026) Wszyscy wiemy o tym, \u017ce s\u0105 okrucie\u0144stwa, kt\u00f3re gro\u017c\u0105 \u017cyciu cz\u0142owieka, chocia\u017c nie zagra\u017caj\u0105 jego cia\u0142u, okrucie\u0144stwa, kt\u00f3re pozbawiaj\u0105 cz\u0142owieka pokarmu niezb\u0119dnego dla \u017cycia duszy\u201d.<\/p>\n Odpowiedzialno\u015b\u0107 – \u017cyciow\u0105 potrzeb\u0105 cz\u0142owieka<\/strong><\/p>\n Simone Weil proponuje zestaw potrzeb duchowych, jak sama m\u00f3wi, niekompletny (mog\u0142a go sporz\u0105dzi\u0107 dzi\u0119ki pomocy najubo\u017cszych, z kt\u00f3rymi mia\u0142a kontakt; przypomnijmy tylko, \u017ce Simone Weil ndash; b\u0119d\u0105c profesorem filozofii \u2013 wzi\u0119\u0142a w latach 1934-1935 urlop bezp\u0142atny, aby podj\u0105\u0107 prac\u0119 przy ta\u015bmie w fabryce). W\u015br\u00f3d tych potrzeb duchowych jedna powinna zwr\u00f3ci\u0107 nasz\u0105 szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119: odpowiedzialno\u015b\u0107. Simone Weil pisze tak: \u201eInicjatywa i odpowiedzialno\u015b\u0107, poczucie u\u017cyteczno\u015bci, a nawet niezb\u0119dno\u015bci, s\u0105 \u017cyciowymi potrzebami duszy ludzkiej. Zupe\u0142nie tego jest pozbawiony bezrobotny, nawet wtedy gdy zapomogi zapewniaj\u0105 mu \u017cywno\u015b\u0107, odzie\u017c i mieszkanie. Nie znaczy on nic w \u017cyciu gospodarczym, a kartka wyborcza, kt\u00f3ra stanowi o jego udziale w \u017cyciu politycznym, nie ma dla niego \u017cadnego sensu. Robotnik niewykwalifikowany znajduje si\u0119 w niewiele lepszej sytuacji. Zaspokojenie tej potrzeby wymaga, aby cz\u0142owiek podejmowa\u0142 cz\u0119sto decyzje w sprawach, oboj\u0119tnie, du\u017cych czy ma\u0142ych, dotycz\u0105cych interes\u00f3w cudzych, ale w kt\u00f3re czu\u0142by si\u0119 osobi\u015bcie zaanga\u017cowany (\u2026). Niezale\u017cnie od jej rodzaju ka\u017cda wsp\u00f3lnota, kt\u00f3ra nie zaspokaja tych potrzeb swoich cz\u0142onk\u00f3w, jest chora i musi by\u0107 przeobra\u017cona\u201d . W ten spos\u00f3b my\u015bl Simone Weil spotyka si\u0119 z intuicjami le\u017c\u0105cymi u podstaw Ruchu ATD Czwarty \u015awiat. Pomoc okazywana najubo\u017cszym nie tylko nie mo\u017ce si\u0119 ogranicza\u0107 do sfery materialnej, jako \u017ce potrzeby ludzkie wykraczaj\u0105 poza cielesno\u015b\u0107, ale, co wi\u0119cej, jakakolwiek pomoc b\u0119dzie bezwarto\u015bciowa, a nawet destrukcyjna, je\u015bli nie b\u0119dzie zaspokaja\u0107 tej \u017cyciowej potrzeby, jak\u0105 jest pragnienie bycia odpowiedzialnym za siebie i za \u015bwiat. Nie musimy poucza\u0107 cz\u0142owieka \u017cyj\u0105cego w n\u0119dzy, jak \u017cy\u0107 w ub\u00f3stwie. On wie o tym lepiej ni\u017c ktokolwiek. My z kolei, chc\u0105c pomaga\u0107 cz\u0142owiekowi \u017cyj\u0105cemu w n\u0119dzy, czujemy potrzeb\u0119 wzi\u0119cia za niego pe\u0142nej odpowiedzialno\u015bci! Tymczasem powinni\u015bmy uczy\u0107 si\u0119 od niego, uznaj\u0105c przede wszystkim, \u017ce jest cz\u0142owiekiem walcz\u0105cym z losem, i \u017ce to on ma wzbogaca\u0107 innych dzi\u0119ki swojej w\u0142asnej walce. To pragnienie odpowiedzialno\u015bci, kt\u00f3re ka\u017cdemu cz\u0142owiekowi pozwala zalicza\u0107 si\u0119 do ludzko\u015bci, \u201edzielimy nawet z obywatelami Czwartego \u015awiata. Albowiem r\u00f3wnie\u017c oni \u2013 pisze J\u00f3zef Wrzesi\u0144ski \u2013 i to by\u0107 mo\u017ce jeszcze bardziej ni\u017c my, pod wp\u0142ywem warunk\u00f3w \u017cyciowych posuwaj\u0105 si\u0119 do tego, \u017ce odpychaj\u0105 i wykluczaj\u0105 spo\u015br\u00f3d siebie tych najbiedniejszych\u201d . Przyznawanie jednakowej wagi obu aspektom poczucia odpowiedzialno\u015bci (b\u0119d\u0105cego z jednej strony \u017ar\u00f3d\u0142em, z drugiej przedmiotem naszych obowi\u0105zk\u00f3w) nie powinno nas jednak prowadzi\u0107 do obwiniania najubo\u017cszych za ich n\u0119dz\u0119. Ten w\u0142a\u015bnie spos\u00f3b my\u015blenia, kt\u00f3ry dzisiaj stygmatyzuje ludzi prze\u017cywaj\u0105cych trudno\u015bci, obci\u0105\u017caj\u0105c ich ca\u0142kowit\u0105 odpowiedzialno\u015bci\u0105 za w\u0142asne nieszcz\u0119\u015bcia, ma \u017ar\u00f3d\u0142o w uznawaniu priorytetu praw w stosunku do powinno\u015bci, co zdemaskowali\u015bmy powy\u017cej. Ma w tym sw\u00f3j udzia\u0142 manipulowanie prawami cz\u0142owieka: \u201eSkoro wszyscy ludzie maj\u0105 te same prawa, to ci, kt\u00f3rzy popadli w n\u0119dz\u0119, zawdzi\u0119czaj\u0105 to wy\u0142\u0105cznie samym sobie!\u201d W ramach tego sposobu my\u015blenia ka\u017cdy powinien wi\u0119c radzi\u0107 sobie sam. Jednak\u017ce gdy pojmiemy, \u017ce powinno\u015b\u0107 jest czym\u015b wpisanym w prawa cz\u0142owieka, ka\u017cdy z nas b\u0119dzie zmuszony uzna\u0107, w spos\u00f3b najg\u0142\u0119biej osobisty i nie ogl\u0105daj\u0105c si\u0119 na innych, \u017ce jest odpowiedzialny za ka\u017cdego drugiego cz\u0142owieka. Zmanipulowanie praw cz\u0142owieka okazuje si\u0119 w\u00f3wczas by\u0107 tym, czym jest faktycznie: wypaczeniem ducha, kt\u00f3ry jest ich \u017ar\u00f3d\u0142em. Aby w cz\u0142owieku ubogim odbudowa\u0107 jego poczucie odpowiedzialno\u015bci, trzeba wr\u0119cz przeciwnie uzna\u0107, \u017ce z n\u0119dzy wychodzi si\u0119 tylko dzia\u0142aj\u0105c wsp\u00f3lnie. \u201eSta\u0107 si\u0119 ludem\u201d – w\u0142a\u015bnie na tej drodze, aby przywo\u0142a\u0107 sformu\u0142owanie drogie ojcu J\u00f3zefowi, b\u0119dziemy w stanie uzna\u0107 prymat powinno\u015bci w stosunku do praw, a tak\u017ce uzna\u0107 poczucie odpowiedzialno\u015bci za podstawow\u0105 duchow\u0105 potrzeb\u0119 cz\u0142owieka. W ten oto spos\u00f3b prawa cz\u0142owieka, je\u015bli tylko wnikniemy w \u017ar\u00f3d\u0142o, z kt\u00f3rego czerpi\u0105 one sw\u00f3j sens i swoj\u0105 si\u0142\u0119, nios\u0105 w sobie nieustannie odnawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 nadziej\u0119.<\/p>\n Martin Steffens<\/i> \u2013 docent filozofii, wyk\u0142ada w liceum Louis Vincent w Metzu. Wsp\u00f3\u0142autor ksi\u0105\u017cki Simone Weil, Les besoins de l\u2019\u00e2me. Extrait de l\u2019Enracinement, Paris 2007.<\/p>\n Artyku\u0142 opublikowany pierwotnie w kwartalniku \u201cQuart Monde\u201d 2007, nr 4 (204). T\u0142um. z francuskiego Cezary Gawry\u015b <\/i><\/p>\n Simone Weil i J\u00f3zef Wrzesi\u0144ski<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Artyku\u0142 opublikowany pierwotnie w kwartalniku \u201cQuart Monde\u201d 2007, nr 4 (204). Prawa i obowi\u0105zki cz\u0142owieka wed\u0142ug Simone Weil i J\u00f3zefa (…) Read more documents<\/h3>\n
![\"\"](\"\/wp-content\/uploads\/sites\/3\/2016\/09\/pdf-d7486.png\")
<\/a><\/figure>\n